Ouderenmishandeling: je ziet het niet maar het is er wel

De kinderen moeten worden opgehaald, de boodschappen zijn nog niet gedaan, een deadline op het werk drukt op je schouders. En in plaats van wat steun te geven, blijft je oude moeder maar doorzeuren over hoe je haar was opvouwt. Gefrustreerd gooi je de wasmand tegen haar aan en vertrekt…  Je doet boodschappen voor je hoogbejaarde buurman. Je hebt zelf ook nog wat nodig en hebt geen zin om twee keer af te rekenen. Eigenlijk vind je het wel terecht. Je doet tenslotte zo veel voor hem. Dat de buurman vervolgens in financiële problemen komt dat had je niet verwacht… Deze voorbeelden vallen onder de noemer ouderenmishandeling. Meestal begint mishandeling vrij onschuldig. Zover bekend krijgt in Nederland 1 op de 20 ouderen te maken met een vorm van ouderenmishandeling. Ouderenmishandeling kent vele vormen: verwaarlozing, financiële uitbuiting, fysieke, geestelijke en zelfs seksuele mishandeling. Anneke de Ruijter, netwerkcoördinator bij Steunpunt Huiselijk Geweld in Amsterdam, vertelt over haar werk. Over het probleem, over het signaleren en over het voorkomen van ouderenmishandeling.

Ouderenmishandeling, een groeiend probleem

Anneke de Ruijter geeft als netwerkcoördinator gevraagd en ongevraagd adviezen in Amsterdam over ouderenmishandeling. Ze organiseert congressen, voorlichtingsbijeenkomsten en trainingen over dit onderwerp. Niet alleen om de signalen van mishandeling te herkennen maar ook om dit aan te pakken middels bewustwording en hulp in te zetten. Overbelasting bij mantelzorgers is een van de belangrijkste oorzaken van ouderenmishandeling. Het tijdig signaleren van deze overbelasting kan preventief werken.

‘Ouderenmishandeling is een groeiend probleem‘ vertelt De Ruijter. Logischerwijs is de vergrijzing daar een oorzaak van maar ook de bezuinigingen in de zorg zijn er zeker debet aan. Er wordt steeds meer een appèl gedaan op de omgeving voor het verlenen van zorg. Ouderen moeten langer thuis blijven wonen. Zelfs mensen die na jarenlang tot volle tevredenheid in een verzorgingstehuis te hebben gewoond, worden gedwongen hun laatste dagen weer zelfstandig te wonen. Daarnaast wordt er op dagbesteding beknibbeld. ‘Belachelijk’, vindt De Ruijter. ‘Dagbesteding is zo belangrijk. Het verhoogt het welzijn van de ouderen én het ontlast de mantelzorgers.’

Mantelzorgen is een zware opgave. Vooral als je een drukke baan hebt en een eigen gezin, of als je zelf ook niet meer de jongste bent. ‘En laten we eerlijk zijn’, zegt De Ruijter, ‘niet alle ouderen zijn schattig. Sommigen zijn verbitterd, zeuren en niks lijkt goed te zijn. Dan ben je als mantelzorger ook wel een beetje slachtoffer. Je hebt daar tenslotte niet om gevraagd.’ Frustratie maakt dat mantelzorgers soms over de schreef gaan. ‘Is ouderenmishandeling dan niet een te zware term?’ ‘Nee’, antwoordt De Ruijter stellig. ‘Het is belangrijk dat het probleem erkend en herkend wordt. Als je andere termen gaat gebruiken dan wordt het niet serieus genomen. Het klopt dat veel mensen niet met voorbedachte rade een oudere gaan mishandelen maar vaak zitten ze in een glijdende schaal en daar moet je niet te luchtig over doen. ‘

Ook ziet De Ruijter een verband tussen de moeilijkere financiële tijd waarin we leven en de stijging van de meldingen over financiële uitbuiting van ouderen. Deze uitbuiting kan gaan van steeds kleine bedragen aanwenden voor de eigen boodschappen tot aan het dwingen van het opnemen van grote bedragen geld en het gedwongen wijzigen van het testament.

Bezuinigingen zijn ook voelbaar in verzorgingstehuizen en ziekenhuizen. De stijgende werkdruk maakt dat medewerkers sneller uit hun slof schieten tegen soms lastige cliënten. Meestal worden deze incidenten door collega’s opgemerkt en gemeld. Dit gebeurt vrijwel altijd binnen de instelling. Een enkele keer wordt advies ingewonnen bij het Steunpunt Huiselijk Geweld.

‘De regering zal moeten terugkomen op deze bezuinigingen’ meent De Ruijter. ‘Er wordt van iedereen maar verwacht dat je als vrijwilliger moet werken maar er moet toch ook geld worden verdiend.’

Onzichtbaar probleem

Het blijft toch je kind’ en ‘Wie helpt me anders?’ zijn belangrijke overwegingen voor ouderen om hun mond te houden over mishandeling. Ouderenmishandeling wordt dan ook lang niet altijd opgemerkt. Het probleem kan hierdoor groter zijn dan uit de cijfers bekend is. Zo is het onduidelijk hoe vaak ouderenmishandeling plaatsvindt onder migrantenouderen. Ook deze generatie heeft kinderen die een druk bezet leven hebben. Meldingen over mishandeling bij migrantenouderen zijn echter schaars. De ouderen zelf zijn vaak de Nederlandse taal niet machtig en kennen de wegen naar professionele hulp niet goed. In de reguliere zorg zie je ze nauwelijks. Daarbij is de vraag hoe goed de kinderen de weg naar hulp weten. Kennen ze het begrip mantelzorg? Denken ze alles zelf te moeten kunnen? Migrantenouderen zijn hierom een kwetsbare groep. Het is vooral de omgeving die ouderenmishandeling moet signaleren. Enerzijds de professionele wereld en anderzijds de burgers.

Professionals inzetten

Bij professionals denk je al snel aan mensen die werken in de zorg. Aan huisartsen, wijkverpleegkundigen en mantelzorg-coördinatoren bijvoorbeeld. Dat is ook zeker een groep waar Steunpunt Huiselijk Geweld voorlichtingsbijeenkomsten en congressen voor organiseert. Het herkennen van fysieke en mentale signalen bij de ouderen is een speerpunt maar ook het opvangen van signalen van overbelaste mantelzorgers. Dat is een belangrijke weg naar de oplossing en voorkoming van het probleem.

Daarnaast richt Steunpunt Huiselijk Geweld zich op minder voor de hand liggende professionals. Bijvoorbeeld op notarissen en banken. Het gebeurt maar al te vaak dat ouderen gedwongen worden hun testament aan te passen of grote bedragen op te nemen. Het steunpunt helpt deze professionals om dit soort onvrijwillige keuzes sneller te herkennen en daar naar te handelen.

In het kader ‘voorkomen is beter dan genezen’ bieden sommige banken extra services. Bijvoorbeeld de mogelijkheid om geld te laten thuisbezorgen zodat ouderen niet afhankelijk zijn van anderen om geld te pinnen. En bij notarissen: het afsluiten van een levenstestament. Daarin leg je belangrijke zaken vast die betrekking hebben voor situaties tijdens het leven. Als je door ziekte of ouderdom zelf niet meer in staat bent om voor jezelf te zorgen. Zo kun je iemand aanwijzen in wie je het volste vertrouwen hebt om je belangen te behartigen. Maar ook gaat het om medische beslissingen (wel of niet behandelen) of praktisch: wat er met de woning moet gebeuren als je daar niet meer zelfstandig kunt wonen. Dit testament beschermt niet alleen de ouderen zelf maar werkt ook verhelderend voor de omgeving. Vaak genoeg ontstaan conflicten door verschillende opvattingen over wat een oudere zou willen.

Ook kun je als oudere een mentor aanvragen. Dit kan zowel bij een professionele als bij een vrijwilligersorganisatie. Deze mentor regelt bijvoorbeeld de financiën en kan namens je spreken bij bijvoorbeeld ziekenhuisbezoek.

Burgers inschakelen

Buren hebben we –uitzonderingen daargelaten- allemaal. Hierom richt Steunpunt Huiselijk Geweld zich ook op de gewone man en vrouw. Als we allemaal een oogje in het zeil houden en weten waar je een vermoeden van ouderenmishandeling moet melden, helpt dat enorm in het zichtbaar maken van het probleem. Landelijk wordt aandacht gevraagd voor dit probleem middels de campagne ‘Ouderen in Veilige Handen’ van de Rijksoverheid. Deze campagne slaat aan. Afgelopen jaar is het aantal meldingen bij het landelijke meldpunt met vijftig procent gestegen. Ook bij Steunpunt Huiselijk Geweld in Amsterdam stijgt het aantal meldingen jaarlijks. Er is geen centraal registratiesysteem dus wat de precieze cijfers zijn, is onduidelijk. Bekendheid geven aan ‘het onzichtbare probleem’ lijkt dus te helpen. Om nog meer mensen te bereiken, wil Anneke de Ruijter samenwerken met een theatergroep die hier een voorstelling over maakt en de buurt ingaat. Daarnaast ziet ze heil in het inzetten van ‘ambassadeurs’ voor mensen met een andere afkomst bij gesprekken met bijvoorbeeld wijkverplegers. Niet alleen vanwege de taalbarrière maar ook vanwege andersoortige communicatieproblemen. Zo is het in veel culturen heel beleeft om op alles ‘ja’ te zeggen maar dan blijkt de boodschap toch niet overgekomen te zijn.

Op 2 december 2014 zal de themabijeenkomst: Samen zorgen voor onze kleurrijke ouderen plaatsvinden. Deze bijeenkomst is bedoeld voor professionals en zelfhulporganisaties die betrokken zijn bij ouderen uit andere culturen.

De bijeenkomst wordt gehouden op:

  • Dinsdag 2 december 2014
  • Van 12.00 uur tot 17.00 uur (inclusief lunch)
  • In het Concern Congres Centrum (CCC)
  • Weesperstraat 113 (5e verdieping)

Tijdens de bijeenkomst krijgen de deelnemers informatie over de aspecten die een rol kunnen spelen bij de kwetsbaarheid van de migrantenouderen. Wat is er nodig om deze ouderen goed te kunnen ondersteunen en welke organisaties kunnen daarbij worden ingeschakeld zodat de samenwerking ten aanzien van deze groep ouderen verstevigd kan worden.

Aanmelden kan via: communicatie@shg-amsterdam.nl